SU VE CİNSİYET

Sıradanlaşan Bir Mucize

Birleşmiş Milletler Dünya Su Günü 2026 teması " su ve cinsiyet". Suyun aktığı yerde eşitlik yeşerir. Bu tema, suyun yalnızca çevresel bir kaynak değil, aynı zamanda toplumsal eşitsizlikleri derinleştiren bir unsur olduğunu hatırlatmaktadır.

worldwaterday

Günümüzde insanlık, yapay zeka, robotik sistemler ve gelecek teknolojilerini tartışabilecek bir noktaya ulaşmıştır. Ancak bu noktaya geliş, çoğu zaman fark edilmeyen, “sıradanlaşmış” teknolojilerin üzerine inşa edilmiştir. Bu teknolojilerin başında ise musluklarımızdan akan temiz su gelmektedir.

Bugün bir şehirde musluğu açtığımızda suya anında erişebilmek, insanlık tarihinin en büyük mühendislik ve organizasyon başarılarından biridir. Ancak bu erişim, tarihsel olarak yeni ve hâlâ küresel ölçekte eşitsiz dağıtılmış bir imkândır.

Medeniyetin Temeli Olarak Su

İnsan yerleşimlerinin tarihine bakıldığında, suyun belirleyici rolü açıkça görülür. İlk büyük uygarlıklar:

• Nil Nehri çevresinde gelişen Antik Mısır

• Fırat Nehri ve Dicle Nehri arasında kurulan Mezopotamya gibi su kaynaklarının etrafında ortaya çıkmıştır.

Su, medeniyetin gelişiminde dört temel rol oynamıştır:

• Tarım: Sulama ile gıda üretimi artmış, nüfus büyümüştür

• Hijyen: Yerleşik yaşamın sürdürülebilirliği sağlanmıştır

• Taşımacılık: Ticaret ve kültürel etkileşim hızlanmıştır

• Bilimsel gelişme: Örneğin, Nil Nehri’nin düzenli taşkınlarını öngörebilmek için yapılan gözlemler, astronomi ve matematiğin gelişimine katkı sağlamıştır.

  
  

 “Sıradan” Teknolojinin Tarihi: Kentsel Su Sistemleri

Roma Su Kemerleri , Pergamon Su Sistemi gibi antik su mühendisliği örneklerinde; bu sistemler kilometrelerce uzaktan su taşıyabilmiş, basınç ve eğim hesaplarıyla çalışmış, günümüz mühendisliğinin temellerini oluşturmuştur.

Birleşik kaplar prensibi, büyük oranda Fransız matematikçi ve fizikçi Blaise Pascal tarafından 17. yüzyılda sistematize edilmiştir. Ancak bu ilkeye dair ilk gözlemler Antik Yunan dönemine (Hero ve Ctesibius gibi isimlere) kadar uzanır. Birleşik kaplar teorisi (veya prensibi), modern kentsel su dağıtım sistemlerinin en temel bilimsel dayanaklarından birini oluşturur. Şehirlerin su şebekeleri, temelde devasa birer birleşik kap düzeneği gibi çalışır. Pascal'ın bu teorisi, suyun binaların üst katlarına kadar "kendiliğinden" çıkmasını sağlayan mühendislik hesaplamalarının bilimsel temelidir.

Birleşik kaplar teorisi olmasaydı, suyun her binaya ve her kata ulaştırılması için her sokak başında çok daha maliyetli ve karmaşık aktif pompalama sistemlerine ihtiyaç duyulurdu. Bugün musluğunuzu açtığınızda suyun akması, büyük oranda bu fizik kuralının kentsel ölçekte uygulanması sayesindedir.

Bugün evlerimizde bulunan temiz su ve kanalizasyon sistemleri, aslında oldukça yeni gelişmelerdir.19. yüzyıla kadar Avrupa şehirlerinde ev içi su tesisatı yaygın değildi. İlk modern kanalizasyon sistemi Londra 19. yüzyıl ortasında Londra’ da kuruldu. Kentsel su altyapısı yokken; insanlar suyu kuyulardan veya taşıma ile temin ediyor, atıklar ise doğrudan çevreye bırakılıyordu. Bu durum salgın hastalıkları arttırırken ortalama yaşam süresini de çok az olmasına sebep oluyordu. Özellikle Kolera salgınları temiz su ve kanalizasyonun önemini ortaya koydu.

Bugün “musluğu açmak”, aslında: Şebeke mühendisliği, arıtma teknolojisi, enerji sistemleri, kamu yönetimi gibi birçok sistemin birleşimidir.

Su ve Cinsiyet: Küresel Eşitsizlikler

BM verilerine göre;

• Küresel olarak, 1 milyardan fazla kadın – tüm kadınların dörtte birinden fazlası (%27,1) – güvenli bir şekilde yönetilen içme suyu hizmetlerine erişimden yoksundur. ( BM Kadın/UNDESA, 2023 )

• Dünya kadın nüfusunun %9,5'ini oluşturan 380 milyon kadın ve kız çocuğu, yüksek veya kritik düzeyde su kıtlığıyla yaşıyor; bu sayının 2050 yılına kadar 33 ülkede 674 milyona çıkması bekleniyor.

• 1,8 milyar insanın hâlâ evlerinde içme suyu bulunmuyor ve her üç haneden ikisinde su temininden esas olarak kadınlar sorumlu. ( DSÖ/UNICEF, 2023 )

• Verilerin mevcut olduğu 53 ülkede, kadınlar ve kız çocukları günde 250 milyon saatlerini su toplama işine harcıyorlar; bu süre erkek ve oğlan çocuklarının harcadığı sürenin üç katından fazla. ( BM Kadın/UNDESA, 2024 )

• Dünya genelinde 10-19 yaş arası 156 milyon kız çocuğu hâlâ temel hijyen hizmetlerine erişemiyor; bu durum onların sağlığını, onurunu ve eğitimini tehlikeye atıyor. (UNICEF, 2024)

• Dünya genelinde yenidoğan ölümlerinin yaklaşık %43'ü Sahra Altı Afrika'da gerçekleşmekte olup, bu bölgedeki sağlık tesislerinin yalnızca yarısında yerinde su kaynağı bulunmaktadır. (DSÖ/UNICEF, 2023)

• Küresel olarak, tahminen 1,5 milyar kadın ve kız çocuğu, yüksek veya çok yüksek kuraklık riskiyle karşı karşıya olan ülkelerde yaşamaktadır. (BM Kadın, 2023) Afrika Boynuzu'ndaki 2022 kuraklığı sırasında, üreme çağındaki (15-49 yaş) 9 milyon kadın sağlık tehlikeleriyle ve cinsiyete dayalı şiddet riskinin artmasıyla karşı karşıya kaldı. (OCHA, 2022)

• Dünya genelinde, güvenli olmayan su, sanitasyon ve hijyen koşulları her gün beş yaş altı yaklaşık 1.000 çocuğun ölümüne neden olmaktadır. ( DSÖ, 2023 )

• Ülkelerin yaklaşık %14'ünde kadınların suyla ilgili karar alma süreçlerine ve su yönetimine eşit şekilde katılımını sağlayacak mekanizmalar henüz bulunmamaktadır. ( UNEP-DHI, GWP, UN Women, 2025 )

  
  

SU KRİZİ BİR KADIN KRİZİDİR

Küresel su krizi herkesi etkiliyor, ancak eşit şekilde değil.

İnsanların evlerine yakın güvenli içme suyuna ve sanitasyon olanaklarına erişiminin olmadığı yerlerde eşitsizlikler artar ve bunun en büyük yükünü kadınlar ve kız çocukları çeker.

Kadınlar;

Su topluyorlar.

Suyu yönetiyorlar.

Onlar, güvenli olmayan su nedeniyle hastalanan insanlara bakıyorlar.

Zaman, sağlık, güvenlik ve fırsat kaybediyorlar.

Ve ne yazık ki, suyu yöneten sistemler çoğu zaman kadınları ve kız çocuklarını karar alma süreçlerinin, liderliğin, fonlamanın ve temsilin dışında bırakıyor.

Bu durum, su krizini bir kadın krizi haline getiriyor.

İki Farklı Dünya: Suya Yürüyenler ve Musluğu Açanlar

Bugün dünyada iki farklı gerçeklik aynı anda yaşanmaktadır:

Suya erişim için yürüyenler; Her gün saatlerini su taşımaya harcayan kadınlar, temel ihtiyaçlara erişebilmek için fiziksel emek harcayan, suya erişimi olmadığı için yeterli hijyen koşullarına sahip olmayan milyonlar.

Suyu “sınırsız” sananlar; Musluğu açtığında suyu hazır bulan şehirlerde yaşayan, suyun değerinin farkında olmadan suyu boşa akıtan milyonlar.

Bu çelişki, suyun yalnızca bir kaynak değil, aynı zamanda bir adalet meselesi olduğunu göstermektedir.

Bugün insanlık: Yapay zeka, Robotik teknolojiler, Dijital dönüşüm gibi konuları tartışabilmektedir.

Burada kritik bir soru ortaya çıkıyor;

Her gün saatlerinizi su taşımak için harcasaydınız, sizce dijitalleşme, yapay zeka gibi gündemlere vakit ayırabilir miydik, hatta bugün günlük hayatımızın parçası olan hangi işleri yapmaya vaktimiz kalırdı?

Musluktan akan suyun ardında insanlık tarihinin en büyük mühendislik ve organizasyon başarılarından biri olduğunun farkında mıyız?

Peki hayatımızı kolaylaştıran suyun değerini gerçekten biliyor muyuz?

Suyun aktığı yerde eşitlik yeşerir.

Su tarih boyunca; toplu insan yerleşimlerinin (şehirlerin) oluşmasını mümkün kıldı. Bugün bir şehirde musluğu açtığımızda suya anında erişebilmek, insanlık tarihinin en büyük mühendislik ve organizasyon başarılarından biridir. Ancak bu erişim, tarihsel olarak yeni ve hâlâ küresel ölçekte eşitsiz dağıtılmış bir imkândır.

Dünyanın bir kısmı yapay zekâyı tartışırken, diğer bir kısmı hâlâ suya erişim mücadelesi vermektedir. Bu durum, küresel eşitsizliklerin en temel göstergelerinden biridir.

Ve kadınlar bu eşitsizlikten daha fazla etkileniyor.

·       Kadınların ve kız çocuklarının her gün 250 milyon saat su toplamak için harcadığı zamanı; ders çalışmak, çalışmak, dinlenmek ve eğlenmek için kullanılabilir. Güvenli suya erişim özgürlüğü ve potansiyeli yeniden sağlar.

·        Güvenli suya erişim, özellikle adet ve hamilelik dönemlerinde kadınların ve kızların sağlığı ve onuru için hayati öneme sahiptir.

·        Birçok ülkede, kadınlar ve kızlar uzak veya güvensiz kaynaklardan su getirirken taciz veya şiddetle karşılaşmaktadır. Evlere yakın güvenli ve erişilebilir su sağlamak, hayatları dönüştürür ve kadınların topluma tam anlamıyla katılmasını sağlar.

·        Güvenli suya erişim, kadınların iş gücüne katılımını artırır, yerel ekonomileri harekete geçirir ve aile refahını iyileştirir. Bu hem temel bir insan hakkı hem de stratejik bir yatırım.

·        Kadınlar her gün evlerinde ve topluluklarında su yönetiyor, ancak kararların alındığı yerlerde yeterince temsil edilmiyorlar.

Güvenli suya erişim ; kadınlar ve kız çocukları için ; daha sağlıklı ve güvenli bir yaşam, gelişimleri için ayrılabilecek daha fazla zaman ve ekonomik hayata katılım imkanı demektir.