BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Raporlarına Göre Kadın Hakları

8 Mart Dünya Kadınlar Günü; kadınların toplumsal/ ekonomik alandaki eşitlik ve özgürlük mücadelesi için sembol bir gün. Her 8 Mart’ da “kadın hakları, eşitlik ve kadına yönelik şiddetle mücadeleye” dair farkındalık da artar.

Kadın hakları BM Sürdürülebilir kalkınma Amaçlarının pek çoğunu yatay eksende kesen, tarihsel bir eşitsizlik alanı.

Biz de bu yazımızda “BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA) ve Kadın Hakları” arasındaki ilişkiyi inceleyip, 2025 raporuna göre dünyadaki eşitsizliklere bir de kadınlar penceresinden bakacağız.

BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları ve Kadın Hakları

Dünya Liderleri 2015 yılında, 2030'a kadar 3 önemli işi başarmak için 17 Küresel Amaç üzerinde uzlaştı. Aşırı yoksulluğu sona erdirmek. Eşitsizlik ve adaletsizlik ile mücadele. İklim değişikliğini düzeltme. 17 amaç ve bu amaçların altındaki 169 hedef ile dünya liderleri yoksulluktan eğitime, sağlıktan iklime, enerjiden ekonomik büyümeye, istihdamdan açlığa küresel sorunların çözümü için bir araya geldi.

UN- WOMEN

17 SKA’nın içerinde “SKA 5 Toplumsal Cinsiyet Eşitliğinin sağlanması” bağımsız bir amaç olarak kadınların toplumsal eşitliğine odaklanıyor.

SKA 5 Toplumsal Cinsiyet Eşitliğinin sağlanması amacının alt hedeflerinde ise;

·       5.1. Kadınlara ve kız çocuklarına yönelik her türlü ayrımcılığın her yerde sona erdirilmesi

·       5.2. Kadınlara ve kız çocuklarına yönelik her türlü şiddet ve istismarın ortadan kaldırılması

·       5.3. Zorla evlendirilme ve kadın sünnetinin bitirilmesi

·       5.4. Ücretsiz bakım hizmetlerine değer biçilmesi ve hane içi sorumlulukların paylaşılmasının teşvik edilmesi

·       5.5. Liderlik ve Karar almada tam katılımın güvence altına alınması

·       5.6. Cinsel sağlık ve üreme sağlığı haklarına evrensel erişimin sağlanması

·       5.a. Ekonomik kaynaklar, emlak mülkiyeti ve finansal hizmetlerde eşit haklar

·       5.b. Kadınların güçlenmesini teknoloji yoluyla desteklenmesi

·       5.c. Toplumsal cinsiyet eşitliği için uygulanabilir mevzuatın ve politikaların geliştirilmesi ve güçlendirilmesi

SKA 5 TOPLUMSAL CİNSİYET EŞİTLİĞİ HEDEFLER

SKA’ları içerisinde Kadın haklarına dair müstakil bir amaç olmakla birlikte aslında ‘Kadın Hakları” pek çok SKA’nı yatay eksende kesiyor. Tarihsel ve toplumsal kökenleri ile cinsiyet eşitsizliği tüm insani haklarda, kadınların daha fazla etkilenmesine sebep oluyor.

Örneğin ;

SKA 4 “Nitelikli Eğitim”; tüm kız erkek çocukları için eğitimin sağlanmasını hedeflerken, kız çocuklarının okullaşma oranı erkek çocuklarına göre daha düşük kalıyor.

SKA 2 “Açlıkla Mücadele” özellikle yeterli beslenmeden mahrum hamile kadınların ölüm oranlarını arttırıyor.

SKA 3 “Sağlıklı ve kaliteli yaşam”  amacı ; yeterli sağlık hizmetlerine ulaşamayan kadınlar için Doğum sırasında anne ölümlerine sebep oluyor.

SKA 8 “İnsana yakışır İş” herkes için istihdam ve insana yakışır işi hedeflerken; Kadın İşsizlik oranı erkek işsizlik oranına göre daha seyrediyor.

SKA 16 “ Barış Adalet ve Güçlü Kurumlar” ise, Kadınların siyasal alandaki eşit temsiliyetinden çok uzaklardayız.

BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları 2025 Raporuna Göre Cinsiyet Eşitsizliği Verileri

14 Temmuz 2025 Tarihli Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri Raporu 2025, 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Gündemi'ne doğru küresel ilerlemenin onuncu yıllık değerlendirmesini işaret ediyor. 2030 son tarihine sadece beş yıl kala, rapor çarpıcı bir değerlendirme sunuyor.

Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri Raporu 2025’ verilerine göre Kadınlar;

Hedef 1.4 Toprak Mülkiyeti haklarına sahip olma;

Kadınların, sadece %24'ü yasal toprak belgelerine sahiptir.

Hedef 4.6 Yetişkinlerde Okur yazar olma;

2024 yılında dünya genelinde yaklaşık 754 milyon yetişkin okuma yazma bilmezken, bunların yüzde 63'ünü kadınlar oluşturuyordu.

SKA 5 Toplumsal Cinsiyet Eşitliğinin Sağlanması

Hedef 5.1 Kadınlara ve kız çocuklarına yönelik her türlü ayrımcılığın her yerde sona erdirilmesi

Veri bulunan 131 ülkenin 61'inde, 2024 yılında kadınların erkeklerle aynı işleri yapmasını engelleyen en az bir kısıtlama vardı.

Sadece 38 ülke, evlilik için istisnasız minimum yaşı 18 olarak belirlemişti ve sadece 63 ülkenin rıza eksikliğine dayalı tecavüz yasaları vardı.

Hedef 5.3 Çocuk evliliği, erken yaşta zorla evlendirilme ve kadın sünneti gibi bütün zararlı uygulamaların ortadan kaldırılması

Rapor yazımı sırasında, 20 ile 24 yaş arasındaki her beş genç kadından biri 18 yaşından önce ilk kez evlenmiş veya bir birliktelik yaşamaktaydı. Çocuk evliliği dünya genelinde daha az yaygın hale geldi; bu trend büyük ölçüde Güney Asya'daki ilerlemelerle yönlendirildi. Dünyada, 230 milyonun üzerinde kız ve kadın genital mutilasyona maruz kalmıştır.

Hedef 5.4 Ücretsiz bakım ve ev işlerinde toplumsal cinsiyet

2023 yılına gelindiğinde, kadınlar ve kız çocukları erkeklerden günde ortalama 2,5 kat daha fazla zamanı ev ve bakım işlerine harcıyordu.

Hedef 5.5  Kadınların siyasi, ekonomik ve sosyal hayatın karar verme süreçlerine tam ve etkin bir biçimde katılımları

2024 yılında, kadınların parlamentodaki sandalye payı yüzde 27,2 idi ve bu oran 2015'te yüzde 22,3 idi. Yerel yönetimlerde ise katılım oranı daha yüksek olup yüzde 35,5 idi. 2015'ten bu yana, kadınların yönetimdeki temsiliyeti yalnızca 2,4 puan artarak 2023'te yüzde 30'a ulaşmıştır. Bu yavaş ilerleme göz önüne alındığında, yönetici rollerinde cinsiyet eşitliğine ulaşmak neredeyse 100 yıl sürecektir.

Hedef 5.6 Cinsel sağlık ve üreme sağlığı haklarına evrensel erişimin sağlanması

78 ülkenin verilerine göre, 15-49 yaş arasındaki evli veya birliktelik içinde olan kadınların yalnızca %56,3'ü cinsel ve üreme sağlığı ve hakları üzerinde tam karar alma yetkisine sahiptir. Özerklik seviyesi en düşük olarak Sahra Altı Afrika'da bildirilmiş olup %36,8, Avrupa'da ise %87,2 olarak kaydedilmiştir.

Hedef 5.a Kadınların ekonomik kaynaklara ulaşma ve mülkiyet hakkı

Veri mevcut olan ülkelerin %80’inde, kadınların yarısından azı tarım arazisine sahip olma ya da güvenli haklara sahip olma durumuna sahiptir.

84 ülke genelinde kadınların toprak haklarını koruyan yasal çerçevelerin değerlendirmesinde, bu ülkelerin %58’inde aile, miras ve toprak yasaları ile politikalarında yetersiz önlemler bulunduğunu ortaya koymaktadır.

Hedef 5.b Kadınların bilgi ve iletişim teknolojileri olmak üzere etkinleştirme teknolojisinin kullanımının geliştirilmesi

2024'te dünya genelinde kadınların %77'si ve erkeklerin %82'si cep telefonuna sahipti.

Hedef 8.5 Tam ve üretken istihdama ve insana yakışır işlere erişimlerinin sağlanması 

2015'ten bu yana iyileşmelere rağmen, kadınlar ve gençler hâlâ daha yüksek işsizlik oranlarıyla karşı karşıya olup, gençlerin işsiz olma olasılığı yetişkinlerden hâlâ üç kat daha fazladır.

Hedef 8.6 Ne İstihdamda Ne Eğitimde olmayan genç nüfus Oranının Düşürülmesi

2024 yılında, dünya genelinde her beş gençten biri (15–24 yaş arası) ne istihdamda ne eğitimde değildi ve beceri kazanma veya iş deneyimi elde etme fırsatlarını kaçırıyordu. Genç kadınların, genç erkeklere kıyasla ne istihdamda ne eğitimde olmama olasılığı iki kattan fazladır.

Hedef 9.5 Her 1 milyon kişi içindeki araştırma-geliştirme alanında çalışan kişi sayısı

2015'ten 2022'ye kadar, dönemde milyon nüfus başına araştırmacı sayısının küresel olarak 1.137'den 1.420'ye yükseldi.  Araştırma iş gücünün %31,1'ini yani 1/3’ünü kadınlar oluşturdu.

Hedef 16 Barış Adalet ve Güçlü Kurumlar

Dünyada daha sık, yoğun ve uzun süren çatışmalar insanların yaşamlarını, topluluklarını ve geleceklerini parçalamaktadır. Kadınlara, çocuklara ve marjinal gruplara yönelik şiddet yaygın olmaya devam etmektedir. Silahlı çatışmalarda çocuklar ve kadınlar arasındaki kayıplar, önceki iki yılla karşılaştırıldığında 2023-2024 iki yılında dört katına çıkmıştır.

İSRAİL GAZZE İŞGALİ

Çocuk ölümlerinin 8'te 10'u ve kadın ölümlerinin 7'de 10'u İşgal Altındaki Filistin Topraklarında meydana geldi.

Hedef 16.1. Şiddetin tüm biçimlerinin ve şiddete bağlı ölüm oranlarının her yerde büyük ölçüde azaltılması

2024 yılında çatışmalarla ilgili ölümler, 2023'e göre yüzde 40 artarak en az 48.384'e ulaştı – bu, keskin artışların üst üste üçüncü yılı. Kurbanların çoğu sivil olmasına rağmen, yoğun düşmanlıklar genellikle onların statüsünü belirsizleştiriyor. 2021–2022 dönemine kıyasla, 2023–2024 döneminde yaklaşık yüzde 337 daha fazla çocuk ve yüzde 258 daha fazla kadın öldürüldü; çocuk ölümlerinin 8'te 10'u ve kadın ölümlerinin 7'de 10'u İşgal Altındaki Filistin Topraklarında meydana geldi.

Hedef 16.2 Çocuk istismarının, sömürüsünün, ticaretinin ve çocuklara karşı şiddet ve işkencenin her türünün sona erdirilmesi

Çocuklara yönelik cinsel şiddet yaygındır. Küresel olarak, 370 milyondan fazla kız ve kadının (8 kişiden 1'i) ve 240 milyon ile 310 milyon arasında erkek çocuğun ve erkeğin (11 kişiden 1'i) çocuklukta temas yoluyla cinsel şiddete (yani tecavüz veya cinsel saldırı) maruz kaldığı tahmin edilmektedir.

Hedef 16.7 Her düzeyde duyarlı, kapsayıcı, katılımcı ve temsil edici karar verme mekanizmalarının oluşturulması

Kadınların parlamento koltukları sadece 0,3 puan arttı.Kadınlar kamu hizmetinde ve yargıda hâlen yeterince temsil edilmiyor ve parlamento başkanları arasındaki payları biraz düştü. Daha genç milletvekilleri daha dengeli cinsiyet oranlarına sahip, bu da gelecekte potansiyel değişikliklere işaret ediyor. İş hayatında Yönetim pozisyonlarının sadece 1/3’ünü kadınlar oluşturuyor.

Hedef 16.b Sürdürülebilir kalkınma için ayrımcılık gözetmeyen yasa ve politikaların ilerletilmesi ve uygulanması

119 ülkeden gelen yeni veriler, küresel ayrımcılığın arttığını gösteriyor. 2015 yılından bu yana tekrar edilen anketlerin yapıldığı ülkelerde, herhangi bir temele dayalı ortalama ayrımcılık oranı yüzde 14,8'den yüzde 17,1'e yükseldi. Engelli kişiler (yüzde 28) ve en az gelişmiş ülkelerde (yüzde 24) ayrımcılık yaygındır. Kentsel alanlarda yaşayanlar, kadınlar, yoksullar ve daha az eğitimli kişiler, karşıt gruplarına kıyasla daha yüksek ayrımcılık oranlarıyla karşı karşıya kalmaktadır.

“Pekin Deklarasyonu ve Eylem Platformu'nun kabul edilişinin üzerinden otuz yıl geçmiş olmasına rağmen, cinsiyet eşitliği hâlâ ulaşılması güç bir hedef olarak kalmaktadır. Kadınların istihdam fırsatlarını kısıtlayan ve çocuk evlilikleri ile toplumsal cinsiyete dayalı şiddeti devam ettiren yasal engeller varlığını sürdürmektedir. Ücretsiz ev ve bakım işlerinin eşitsiz yükü, kadınların sahip olabileceği fırsatları sınırlamaya devam etmektedir, ancak bölgeler arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır. Kadınların siyasi temsilinde alarm verici derecede yavaş bir büyüme gözlemlenirken, cinsel ve üreme sağlığı üzerindeki karar alma özerkliği birçok bölgede sınırlı kalmaktadır.”